ستون فقرات کمر

ستون فقرات کمر مهم‌ترین تکیه‌گاه بدن است که بسیاری از حرکت‌های ما مثل خم شدن، ایستادن، راه رفتن و ... به آن وابسته است. ستون فقرات نه‌تنها نقش بسیار مهمی در سیستم اسکلتی- عضلانی دارد، بلکه به دلیل عبور طناب نخاعی از داخل آن بسیار حساس می‌باشد. طناب نخاعی راه ارتباطی مغز با اندام‌های مختلف بدن است. به همین دلیل اگر در اثر حادثه‌ای مانند تصادف در حین ضربه به ستون فقرات کمر این طناب آسیب ببیند، ممکن است حتی فرد دچار فلجی کامل شود و حتی قدرت تکلم خود را از دست بدهد. ستون فقرات کمر در معرض آسیب‌های گوناگونی قرار دارد که برخی از آن‌ها به دلیل کهولت سن و بیماری‌هایی مانند آرتروز و برخی به دلیل انجام بیش‌ازحد بعضی از فعالیت‌ها، ورزش‌ها و یا ضربه‌های محکم ایجاد می‌شود.

توجه در دردهایی که در کمر، لگن، پا، دست، گردن و نواحی وابسته به ستون فقرات ایجاد می‌شود و مراجعه به‌موقع به متخصص باعث می‌شود این آسیب‌ها زودتر تشخیص داده شده و درمان زودتر آغاز شود. هرچه درمان زودتر شروع شود، احتمال نیاز به جراحی و درمان‌های طولانی کمتر خواهد شد. در ادامه با ما همراه باشید تا شما را بیشتر با ستون فقرات کمر آشنا کنیم.

ستون فقرات کمر

فهرست مطالب:

 

تعریف ستون فقرات کمر

ستون فقرات کمر در سرتاسر کمر قرار گرفته و از استخوان‌های مهره‌ای، دیسک‌های بین مهره‌ای، اعصاب، عضلات، رباط‌ها و رگ‌های خونی تشکیل شده است. نخاع در انتهای ستون فقرات کمر به پایان می‌رسد و ریشه‌های عصبی باقی‌مانده که cauda equina نامیده می‌شوند، از قسمت باقیمانده کانال نخاعی پایین می‌آیند. درحالی‌که ستون فقرات کمر بسیار محکم و انعطاف‌پذیر است، اما تحت فشار بالایی قرار دارد که ممکن است مشکلات مختلفی برایش ایجاد کند و در نتیجه باعث ایجاد درد در قسمت‌های مختلف وابسته به ستون فقرات کمر شود.

وظایف ستون فقرات کمر در بدن چیست؟

ستون فقرات نقش زیادی در عملکرد سیستم اسکلتی عضلانی بدن دارد. ستون فقرات کمر وظایف مهم زیر را برای ما انجام می‌دهد:

  1. قسمت بالاتنه را حمایت و تثبیت کنید.

5 مهره اول ستون فقرات نسبت به سایر مهره‌ها بزرگ‌تر هستند و به تحمل وزن بخشی از بالاتنه یعنی سر و گردن کمک می‌کنند.

  1. انتقال بار

ستون فقرات کمر بارها را از قسمت بالاتنه به پاها منتقل می‌کند.

  1. امکان حرکت بدن در جهات مختلف

ستون فقرات کمر تسهیل‌کننده اصلی حرکت‌های بدن در جهات مختلف، ازجمله جلو و عقب، پهلوبه‌پهلو و حرکات پیچشی است.

  1. محافظت از نخاع

مهره‌های ستون فقرات از طناب نخاعی که از داخل ستون فقرات عبور می‌کند محافظت می‌کند تا مورد فشار و آسیب‌های خارجی قرار نگیرد و عملکرد بدن را مختل نکند.

  1. حرکات پا را کنترل می‌کند.

 اعصاب نخاع کمری که از نخاع منشعب می‌شوند حرکات و احساس پاها را کنترل می‌کنند.

آناتومی ستون فقرات کمر

هر مهره از ستون فقرات نام منحصربه‌فردی در علم پزشکی دارد. هر دو مهره متوالی ستون فقرات کمر مانند L4-L5 به‌صورت عمودی روی هم قرار گرفته‌اند.  دیسک بین مهره‌ای که دارای یک هسته ژلاتینی داخلی نرم است که توسط یک پوشش الیافی محکم احاطه شده است در بین مهره‌ها قرار دارد. دیسک مانند یک کمک فنر در ستون فقرات عمل می‌کند و به کمر اجازه انعطاف‌پذیری می‌دهد. همچنین از کمر در برابر حرکات نامناسب و برخی آسیب‌ها محافظت می‌کند. دو مفصل وجهی در این ستون فقرات قرار دارد که حرکات خمشی و پیچشی را در قسمت پایین کمر امکان‌پذیر می‌سازد.

دو عصب نخاعی نیز از نخاع منشعب می‌شوند. این اعصاب نخاعی از سوراخ‌های کوچک بین مهره‌های متوالی عبور کرده و از لگن و پشت ساق پا عبور می‌کنند. ستون فقرات کمر با ستون فقرات قفسه سینه در بالا در محل اتصال توراکولومبار و ستون فقرات خاجی در پایین در مفصل کمر و ساکرال به هم متصل می‌شود. بافت‌های نرم پشتی کمر شامل شبکه‌ای از عضلات و رباط‌ها است. این بافت‌ها در کمر ثبات و قدرت به وجود می­آورند و حرکات ستون فقرات مانند خم شدن و پیچ‌خوردگی را تسهیل می‌کنند. ستون فقرات کمری خون و تغذیه خود را از شاخه‌های آئورت بزرگ شکمی دریافت می‌کند.

نقش دیسک کمر در ستون فقرات کمر

هر دو مهره از ستون فقرات کمر با اتصالی به نام دیسک به هم متصل شده است که داخل این دیسک یک ماده ژلاتینی قرار دارد و به حرکت مهره‌های ستون فقرات در جهات مختلف کمک می‌کند. به‌علاوه از اصطکاک بین مهره‌ها به دلیل کشیده شدن روی هم نیز جلوگیری خواهد کرد. آنچه شما به‌عنوان بیماری دیسک کمر می‌شناسید درواقع ایجاد آسیب در دیسک کمر است و دیسک کمر خود به‌تنهایی یک بیماری نیست. درواقع با افزایش سن میزان مایع داخل دیسک‌ها کاهش پیدا می‌کند و گاهی نیز در اثر پارگی دیسک به خاطر ضربه‌های شدید یا کار سنگین این مایع به بیرون نشت می‌کند و بیماری دیسک کمر را به وجود می‌آورد.

دیسک‌های بین مهره‌ای کمر دارای ویژگی‌های متمایز زیر است:

  • دیسک‌های بین مهره‌ای کمر در مقایسه با سایر مناطق ستون فقرات ضخیم‌ترین قسمت‌ها هستند. همچنین دیسک‌های جلویی ضخیم‌تر از دیسک‌های پشتی هستند.
  • طول دیسک‌های کمر ممکن است به دلیل وزن قسمت بالای بدن در طول روز کوتاه ‌شوند. تخمین زده می‌شود که حداقل 5 ساعت خوابیدن به دیسک‌ها کمک می‌کند تا شکل اصلی خود را دوباره به دست آورند.
  • فرم دیسک کمر با حرکت تغییر می‌کند. وقتی ستون فقرات به طرف جلو خم می‌شود، ارتفاع جلوی دیسک نیز کاهش خواهد یافت، درحالی‌که ارتفاع خلفی (پشتی) افزایش پیدا می‌کند. هنگام خم شدن به عقب عکس این حالت اتفاق می‌افتد.
  • دیسک‌ها به وسیله رباط‌های طولی قدامی در جلو و خلفی در عقب، در جای خود محکم خواهند شد.
  • به‌طورکلی با اینکه دیسک‌های کمر انعطاف‌پذیری قابل‌توجه و عملکردهای محافظتی بالایی دارند، اما همچنین بسیار مستعد آسیب هستند. به‌طورکلی، قسمت جلوی دیسک قوی‌ترین قسمت و پشت و پهلوها ضعیف‌تر و مستعد ابتلا به فتق و سایر اختلالات دیسک هستند. تحقیقات نشان می‌دهد که 90٪ فتق دیسک کمر در فضای دیسک L4-L5 یا L5-S1 اتفاق می‌افتد.

عضلات ستون فقرات کمر

چندین عضله در ستون فقرات کمر وجود دارد که بسته به عملکرد آن‌ها می‌توان آن‌ها را در 3 گروه زیر دسته‌بندی کرد:

  • عضلات اکستنسور که به بالا نگه داشتن ستون فقرات و به حرکت ستون فقرات کمک می‌کنند (خم شدن به عقب).
  • عضلات خم کننده به ستون فقرات خاصیت انعطاف‌پذیری (خم شدن به جلو) داده و به حرکاتی مانند بلند کردن و قوس دادن کمر کمک می‌کنند.
  • عضلات مورب به چرخش ستون فقرات و حفظ وضعیت مناسب بدن کمک می‌کنند.

رباط‌های مربوط به ستون فقرات کمر

به بافت‌های نرم که استخوان‌ها را به یکدیگر متصل می‌کند رباط گفته می‌شود. رباط‌ها نوارهای سخت و قابل‌انعطافی از بافت همبند هستند که به حرکت صاف ستون فقرات کمک می‌کنند، با محدود کردن حرکت بیش‌ازحد از نخاع محافظت می‌کنند و به جذب بار در هنگام ضربه نیز کمک خواهند کرد.

رباط‌های مهم ستون فقرات کمر عبارت‌اند از:

  1. رباط طولی قدامی: مهره‌های مجاور را به هم متصل کرده و ستون فقرات را در هنگام کشش (خم شدن به عقب) تثبیت می‌کند.
  2. رباط طولی خلفی: مهره‌های مجاور را به هم متصل کرده و در هنگام خم شدن (خم شدن به جلو) ستون فقرات را تثبیت می‌کند.
  3. Ligamentum flavum: رباط‌های کوتاه و زوجی هستند که مهره‌های مجاور را به هم متصل و به پوشاندن نخاع از پشت کمک می‌کنند.
  4. رباط‌های فوق نخاعی و بین استخوانی: این رباط‌ها خم شدن کمر را محدود می‌کنند. رباط‌های بین استخوانی اولین قسمت‌هایی هستند که در هنگام هایفرفلکسیون (خم شدن بیش‌ازحد به جلو) ستون فقرات کمر، پیچ می‌خورند.
  5. رباط‌های بین عرضی: این رباط‌ها حرکات جانبی را محدود می‌کنند.

رباط‌های دیگر در قسمت پایین کمر شامل رباط‌های ایلیولومبار است که فقط در ستون فقرات کمر وجود دارد و پشتیبانی بیشتری از کمر خواهد داشت.

 

آسیب‌های احتمالی در ستون فقرات کمر چیست؟

همانطورکه قبلاً هم گفتیم ستون فقرات کمر در معرض آسیب‌های مختلفی قرار دارد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:

مشکلات عضلانی

کشیدگی عضلانی به‌طورمعمول باعث کشیدگی، کشش بیش‌ازحد یا پارگی غیرعادی بافت عضلانی می‌شود که به دلایل مختلف مانند وزنه‌برداری، برداشتن نادرست یا استفاده مکرر و شدید از ستون فقرات مانند خم شدن مداوم اتفاق می‌افتد. کشیدگی‌های عضلانی گاهی دردی خفیف تا شدید ایجاد می‌کنند و می‌توانند منجر به سفتی کمر ‌شوند. از طرفی ممکن است در برخی مواقع به دلیل کمبود فعالیت بدنی یا کم‌تحرکی، عضلات شما دچار مشکل شوند که باز هم باعث کمردرد می‌شوند.

دیسک‌های تخریب‌شده

دیسک‌های بین مهره‌ای مانند پدهای اسفنجی هستند که به نوعی مثل کمک‌فنر بین مهره‌های کمر عمل می‌کنند. دژنراسیون دیسک یا تخریب دیسک می‌تواند باعث ایجاد درد در فضای دیسک شود و درنتیجه کمر درد موضعی ایجاد کند. هنگامی که یک دیسک تحلیل رفته دچار کمبود آب شود، ارتفاع طبیعی خود را از دست خواهد داد و این شرایط باعث کاهش فضای دیسک می‌شود. این فضای کاهش یافته می‌تواند عصب نخاعی مجاور را تحت فشار قرار داده و باعث ایجاد درد بیشتر در طول مسیر عصب شود. سیاتیک شایع‌ترین علامت عصب نخاعی در این حالت است. در این شرایط حالت تیرکشیدگی یا بی‌حسی و ضعف در لگن و پایین پا و احتمالاً در طول پا احساس می‌شود.

دیسک‌های فتق شده

دیسک بین ستون فقرات کمر ممکن است به‌تدریج به‌عنوان بخشی از طبیعت روند افزایش سن و یا به‌طور ناگهانی به دلیل آسیب‌دیدگی یا برداشتن وسایل سنگین دچار فتق یا پارگی شود. در حین فتق دیسک، محتوای نرم داخلی دیسک (nucleus pulposus) به پوشش خارجی آن فشار می‌آورد (آنولوس فیبروزوس). همچنین هسته پالپوسوس یعنی قسمت ژل مانند داخلی نیز ممکن است در موارد شدید با پاره شدن لایه‌های فیبری آنولوس یعنی لایه‌های محافظ خارجی نشت کند.

دیسک‌های فتق یا پاره شده بیشتر در ناحیه ستون فقرات کمر دیده می‌شوند که می‌توانند ریشه عصب‌های مجاور را فشرده یا ملتهب کنند و باعث ایجاد درد شوند. سیاتیک اغلب به دلیل فتق دیسک در مهره‌های L4-L5 یا L5-S1 ایجاد می‌شود.

اسپوندیلولیستیز

به لغزش رو به جلو مهره‌ای در قسمت‌های مختلف ستون فقرات، اسپوندیلولیستیز گفته می‌شود. این لغزش معمولاً در مهره‌های کمر تحتانی در L4-L5 یا L5-S1 رخ می‌دهد که به دلیل درجه بالایی از فشار مکانیکی در این منطقه ایجاد می‌شود. اگر مهره مورد آسیب قرار گرفته ریشه عصب را در این سطح فشرده کند، می‌تواند منجر به سیاتیک شود.

آرتروز

آرتروز مفصل می‌تواند ناشی از وزش و یا ساییدگی مربوط به سن باشد که باعث فرسودگی غضروف‌ها می‌شود. اصطکاک بیش‌ازحد می‌تواند باعث ایجاد خار استخوان (رشد غیرطبیعی استخوان) و التهاب مفصلی شود که باعث درد موضعی کمر و محدودیت حرکت می‌شود.

تنگی کانال نخاعی

باریک شدن کانال نخاع یا سوراخ بین مهره‌ای (دهانه‌های استخوانی ریشه‌های عصبی هنگام خروج از کانال نخاعی) تنگی نخاع نامیده می‌شود. تنگی کانال نخاعی می‌تواند باعث تحریک یا فشرده‌سازی ریشه‌های عصبی (تنگی روزن) و درنتیجه ایجاد سیاتیک شود. اگر تنگی کانال، نخاع را فشرده کند (تنگی کانال مرکزی)، لخته شدن نوروژنیک ایجاد می‌شود، درنتیجه درد پا هنگام راه رفتن در فواصل متغیر ایجاد می‌شود. در موارد شدید، اختلال در عملکرد روده و یا مثانه، ضعف شدید پا و یا بی‌حسی نیز ممکن است رخ دهد. آسیب‌های کمتر معمول شامل تومورها، کیست‌ها و عفونت‌ها نیز ممکن است باعث کمردرد شوند.

سخن آخر

ستون فقرات کمر بخش مهمی در بدن است که به‌عنوان تکیه‌گاه محسوب می‌شود و عملکردهای مختلفی مانند ایستادن، راه رفتن، چرخیدن، خم شدن و ... به آن وابسته است. به همین دلیل در معرض آسیب‌های گوناگونی قرار دارد. توجه به دردهای ایجاد شده در کمر، لگن و پا و مراجعه به‌موقع به پزشک باعث می‌شود، این آسیب‌ها زودتر تشخیص داده شده و روند درمانی بهتری برایشان صورت بگیرد.